هویت و دموکراسی
مقالات و موضوعات خودمهویت و دموکراسی
مقالات و موضوعات خودم
زینبیان چه می گویند؟
3 Feb 2009
شورش شهباز:
ماه محرم است و این ماه را محرم الحرام می نامیم، جوامع اسلامی در حالیکه غرق در ماتم سرور آزادگان «امام حسین» است و در رثای ندای آزادیخواهی حضرتش و یاران او، به نوحه سرائی و مویه می پردازند. متاسفانه دراین ماه مبارک، حکم اعدام برای«زینبی» صادر شد. در ماهی این چنین مقدس که بدان ماه پیروزی «خون بر شمشیر» می گویند و از یزیدیان با انزجار و نفرتی که از آنان به دل دارند، یاد می نمایند. هدف از برگزاری نوحه سرائی صرفاً احساس همدردی و شیون و ناله ای نیست که هر سال با گذشت قرنها آنرا زنده می دارند، مراد و قصد عقده خالی نمودن و دادن نذری نیست؛ بلکه پویا نمودن فرهنگ مقاومت و آزادی است. درس گرفتن از حسینی است که می گوید:«لااقل اگر دین نداریدآزاده باشید». او حماسه ای را میآفریند و درسی را در رهنمود آزادی بعنوان اثری ماندگار بجای می گذارد. یزیدیان سعی دارند راه آزادی را سد نموده و ندای انالحق را در گلوی آزادگان بخشکانند. این اعمال ننگین یزیدیان تا به امروز، هر سال با برپائی مراسمات محرم با رسوا نمودن آنان و لعنت بر آل یزید برپا می شود. از سفیر دشت کربلا حضرت زینب چنان با شور و شوق و حرارت و گرمائی سخن رانده می شود،گوئی حادثه کربلا تازه رخ داده و می خواهند همانند مختارها دوباره به خون خواهی و انتقام برخیزند.
در این ماه مبارک که زمانی به اربعین شهدای کربلا و مولای آنان حسین باقی نمانده و این ایام مصادف با اسارت زینب و بازماندگان دشت کربلا است، نقش زینب در اشاعه و نشر فرهنگ عاشورا نقش زنی را به سیمای تاریخ ترسیم می نماید که نمونه آن فقط در اسطوره هاست.
حال در زمانی قرار داریم که قرن ها از آن رشادتها گذشته است و متاسفانه تمامی آن ارزشها به قصه تبدیل شده است. چرا این را می گوئیم؟ اکنون شاهد به غل و زنجیر کشیدن زنان هستیم، که عیناً ندای آزادی و دفاع از حقوق حقه انسانها را دنبال می کنند. از نمونه این زنان که در حال حاضر به جرم آزادیخواهی محکوم به کتک خوردن از عدو هستند؛ دختر کردی بنام زینب در بند نظام یزیدیان معاصر است. این یزیدیان با رنگی امروزی روی هزاران عمروعاص و معاویه و خود یزید را سفید نموده و یقین دارم«اگر خود یزید زنده بود از این همه ریاکاری و سبقت این کسان به شگفت می آمد!!».
زینب کَُرد، اذهان آزادیخواهان وطالبان حق را به یادآوری زینب دشت کربلا و اسارت او توسط یزیدیان زنده می نماید. با این تفاوت، زینب دختر علی و خواهر حسین است، نقش او در نمایندگی از فرهنگی بنام عاشورا، نطقها و سخنرانیهایش با وصف این که زیر کتک و اسارت یزیدیان قرار میگیرد، با رشادتی تمام از نقش تاریخی خود دفاع نمود و امروزه ما از او به شیر زن دشت کربلا یاد می نمائیم.
زینب معاصر ما شیرزنی از خطه کردستان است، می خواهد ندائی زینب وارانه را که نفیر آن از قهقرای تاریخی زینبی و رسالتی برای آزادی را به ارمغان دارد، سر دهد. او با دستانی پر از گلهای بنفشه، قصد دارد لبخندی را نثارآزادی کند. سخنانش بازتاب نوری از سرزمین مادری است. او یکی از فرشتگان آن سرزمین است که به ناحق در بند کشیده شد و در طلب آزادی محکوم به اعدام شد. آری این پاسخی است به نواها و نداهای زینبیان!! زینب ما از پرومته امرالی پیامی را با خود دارد. او در این نقش انسانی خود میخواست، آزادی برای هم نوعانش را که توسط اربابان وحاکمان زور به یغما برده شده بود، با به خطر انداختن جانش مورد خشم پانتئون اربابان و خدایان زور قرار گیرد. او همچون پروانهای می خواست شمع محفل زینبیان گردد. او مژده الههها و فرشتگان را میدهد. او از آیین الههها بذر سخن آزادی را میافشاند. او زینب را می ستاید، او ادامه دهنده و پیرو راه زینب کناجیها(شهید زیلان) است و زینب شدن و شهامت را می آموزاند. او از مانیفست زن حرف میزند، او رها شدن از زندگی حبس گونه درحریم اقتداری ژرنتوکراتیک و نظامی مردسالار را نوید میدهد. او می خواهد به گوشهائی که نمیشنوند، صدای زنانی که با روشی نوین زنده بگور می شوند، را گوشزد نماید. درصدد است به ناشنوایان گوش و به کوران بصیرت دیدن اعطا کند وآنان را وادار به شنیدن و دیدن انسان بودن زنان کند. میخواهد، حقوق زنانی از خانه تا تمام جامعه راکه جرم آنها جنسیت است، به حقوقی مساوی و نقش طبیعی خود باز گرداند. او می خواهد زنی را که در چادر مشکی پیچیده شده است و به جرم زن بودن در کفن سفید او را«مجرم» و به دار مکافات می آویزند، با تمام قدرت از استعمار نظام زور برهاند و به آن زنان درس بودنی نو از فلسفه آپو را بیاموزاند.
با این اوصاف او اولین فعال«مونث» مدنی و سیاسی است به اعدام محکوم میشود. در کیفرخواست ایرادی دادستان، او مجرم به«محاربه با خداست» و اصدار حکم اعدام او نیز از چنین دیدگاهی سرچشمه می گیرد. حالیه آیا با شرحی که در این مقاله در خصوص او دادیم کجای این طرز فکر بوی محاربه و دشمنی با خدا را می دهد؟ سخن از آزادی و نثار گلهای بنفشه او، چه بو و شکلی از عداوت با خدا را می رساند؟ آیا حکم اعدام او نشان از«اعدام نهال آزادی» نیست؟ اربابان زور دم از آزادی مطلق می زنند!؟ چه همخوانی بین این حکم و ابرازات اخیر نماینده زور«احمدی نژاد» وجود دارد!؟ آیا صدور چنین احکامی آن هم در حق زنی با مشروحیات ایرادی نشانگر ضعف مفرط و پوسیدگی این حاکمان نیست!؟
حال باید حرکتی نمود و از این حرکات غیرانسانی که هر روز تکرار میگردد، با حسی انسانی و خارج از دگماهای مذهبی که ساخته و پرداخته حاکمان،(فرعونیان قرن بیست ویکم) است، دوری جست و بپاخاسته و با دادن حق حیات به انسانهای در بند چنین ذهنیت های پوسیدهای به ندای آزادیخواهانه آنان لبیک گفته و آنان را از بند این فرعونیان برهانیم.
آیا ما برای آبیاری نهال آزادی، آماده چه نوع نقش و عملی هستیم!؟ برای پژمرده نشدن گلهای آزادی، که در خارستانی به نام زندان گرفتار میباشند چه محکمهای وجدانی را برای خود برپا می نمائیم!؟ در قبال سمی(افترا وتهمت و همدستی با اجانب و...) که هر روز بر این گلها میپاشند، با چه نگرشی برخورد و چگونه به افشای این دغل و فریبکاریها، جامعه را آگاه نمائیم!؟ چقدر از مسموم شدن افکار عمومی، براساس اخلاقی انسانی ممانعت و جلوگیری نمائیم!؟ در قبال اعدام این جگرگوشهها که از بطن همان جامعه برخاسته و جرم آنها فقط آزادی است، در خلوت خود چگونه و به چه روشی از خود بازخواست مینمائیم!؟ مطمئناً «وجدان تنها محکمه ایست که محتاج قاضی نمی باشد».
زووان کوردى وهرجله ئیسلام
ئا: شۆڕش شاواز
وهختى له زووان کوردى باس تیهیدهو مهیان، مهبهس زووانیگه ک کورد ئینگه وه پێ قسیه کهن. بڕیگ له زووانناسهیل و خوهرههڵاتناسهیل ئۆروپى ک وهل زووان کوردیا دووس بوینهسهو، فێشتر زانینیان وه فۆرم گێشتى یا تایبهت هاوردنه و وهتنه: ئهى زووانه له رزار زووانهیل هیندۆئۆروپى و بنهماڵهیل هیندۆئیرانیه و له ناو زووانهیل ئیرانیه و وهل زووان فارسییا قهومى نزیکى دێرن.
ئینگه ئهى پرسه ئهرامان دروس بووت ک زووان کوردى چوین وه دى هاتیه؟ ئاشکاره ک زووان ههر زاگه و نیشتمانى زووان نیشهجێیهیل ئهورهسه، ئهگهر ڕویداگهیل تاریخ مایهى دروس بوین و ئاڵشت ڕهگهزى و چینى نهوینه، ئهو زووانه ههر زووان نیشهجێیهیل کوێنهى ئهو سهرزهمینهسه. وه چهواشهیشهو ئهى باوهتیشه ڕاسه. ئینگه بایمن بوینیم ئهى باسه له باوهت زووان کوردى چوین ئهو ڕاس کهید؟
سهرزهمینى ک وه ناو کوردسان ناو ى بهن و کورد له ناوى نیشتنه، جاى پهیا کردن لهشهیل فۆسیل(متحجرات) بوى ئایهمهیل گهوره. ئهى سوخانهیله ک له"شانیدهر" دوینیانهسهو، فره گرنگ یا موهیمن. ئهرایهگ، یهکم جار دویامهنهى ئایهم دهوران کوچگین(حجرى) - 60 ههزار ساڵ وهر له ئینگه له عیراق ماوه گرتنه، دینهسهو.(ت.باقر- 1973)
60ههزار ساڵ وهرجله ئینگه لهى جێیه ک ئینگه وه پێ ئویشن کوردسان، ههم ئاوادان و جى مهنن و پهناى مهردمهیلى بویه ک زووانێگیش ئهرا قسیه کردن داشتنه، وهلى لهور وهگ قسیه کردن له باوهت ئهى زووان کار زانایل گهورناس یا ئارکۆلۆجیسته، لهى ڕاساییشه وهل سویهرهو بوین لیسک خوهر 57200 ساڵ وه باڵهیل زهمان و چێین ڕووژهیل، خوهمان کیشیمنهو نوا و دهورانى ڕهسیم ک، قهومهیل ماد؛ خوهیان له ئیران ئینگه و خوهرئاواى ئاسیا ڕهسنن و وهل چین و ڕهگهزهیل خۆژیایى، لۆلۆ، گاتى، کاسى،(خۆرى یا هۆرى) ک له پاچهیل ئهو لاى کویهیل زاگرۆس ژیان کردنه و تا ئهنازهیگیش ژیان خوهیان خاسهو کردوین، جومهوورى یا شارسانى کهم تا فرهى پێشکهفتیگ دامهرزانن و دروس کردن روى وه روى بوین.
ماد له ماوهى 200 ساڵ دهفتهر تهمام حکوومهتهیل له یهک پێچن و له ساڵ 612 وهرجله وه دونیا هاتن مهسیح ئیمپراتۆرى گهوراى ماد بنیاى نان و وهى جووره زووان ماد بویه زووان ڕهسمى. لهو وهخته تا سهردهم بڵاوهو بوین ئیسلام له کوردسان، ک تا ئینگه چوارده سهده گوزهیشتیه. لهى ماوهى درێژه سهرزهمین ماد گهورا و بویچگ و سهرزهمینهیل ترهکیش ک وه ئهى سهرزهمینه چهسپیانه، له باوهت لهشکرى و سیاسى فره دهس وه دهس بوینه. قووهت سیاسى وه دهس کهسهیل جوورواجووریگ کهفتیه، ک زووان وانه وهل زووان مادا جیاواز بویه. ههر حکوومهتى ههم ک هاتیهسه روى کار، زووان خوهى وه زووان ڕهسمى وه ئهى سهرزهمینه وه زوور خوهیان چهسپاننهسه سهر مهردمان ئهى شوونه. له بارووهزع و حاڵ ئهو ڕووژگاره، ک تهمامى دامهرزیایل جهمگا و کوومهڵگاى کهمڕهنگهو بویهو و ڕوى له کوورهو بوین نایه. ئهى جى وهجى بویینه دهسڵات نیهتویهنێد له کاریگهرى یا تهئسیر ناین وه ئهى بنیاتهیله بنهیدهیهو لا. تاریخ، بڕیگ ڕویداگهیل له ناو خوهى نویساس ک درێژى، دهسڵات سیاسى وه یهى سهرزهمین، ئاڵشت بوین چین و ڕهگهز ڕیشهیى و ڕاسهوکردن زووان له ئهو سهرزهمینه بایس بویه. ئمڕوو شوونپاى کاریگهر جى وهجى بوین دهسڵات له خوهرههڵات قهڵمڕهو ئیمپراتۆرى ماد وه ڕووشنى دیاره و تویهنیم بوینیمهى. وه چهواشهوه و له بهشى له خوهرئاواى سهرزهمین ماد، ئهو بنیایهیله ههر ئهو جووره مهننه و دهس نهخواردنه.
فره له تاریخناسهیل وهناوبانگ وه یه باوهڕ کهن، کورد ئمڕوو نهوهیل ماد دویهکهن. ئهگهر کورد نهوهى ماد نهون، ئمجا چه هاتیه وه سهر نهتهوهى ئهى قهره کویهنه و دهسڵاتدار و ئهى ههمگه خێڵ و هووز و تایفه و قهبیله و تیرهیل جوورواجوور کورده ک وه یهى زووان ئیرانى و جیا له زووانهیل ترهک ئیران قسیه کهن، له کوو هاتنه؟(مینۆرسکى1973)
ئمڕوو نیشتهجییهیل ئهى بهش له مادسان کوێنه، کوردن ک نهوهیل میدى یا ماد وه هساو تیهن. وه ڕاسى وهر لهوهگ بویشیمن زووان کوردى هه له بنهڕهتهو دویایى جیق دان و باڵ و پهڕ گرتن و کامیل بوین زووان مادیه؛ تویهنیمن وه جوور تریش ڕاى بهیمن؛ بێگومان، نهخهیر! ئهرا یهگ تهمامى بهڵگه و سهنهدهیل تاریخى ک زانایهیل - تهنیا وه مهبهس کار زانین- شییهو کردن و ئانالیز و لهیهکهودان کردنه؛ تا ئینگه ئهى ڕاسییه ڕووشن و ئاشکار کردنه؛ زووان کوردى ئمڕوو پاشمهنه و نیشانهى وه کهماڵ ڕهسین زووان مادى دویهکه له ناو خوهى دێرێ. ههر ئهو جوورهگ زانیم، زووان یهى سۆژه یا باوهتى سۆسیالیته یا جهمگاییه ک وه ئهساس چوارچێوهى دیارى خوهى ئاڵشت کهید؛ کامیلهو بوود و گوڕ گرید و له ڕى کامیلهو بوین خوهیشى له زووانهیل ترهک کاریگهرى یا تهئسیر قهبووڵ کهید؛ وه خوهیشى کاریگهرى ئهو بان ئهو زووانهیله نهى و جارێگیش له بگیر و بووهن خوهى له ناو چوود و مرێ. زووان مادیش له ئهى چوارچێوه ک هاوردیمن، جیاواز نیه و له تهمامى زووانهیل ک وه پێشتیوانى قووهت سیاسى له قهڵهمڕهو ماد زووان ڕهسمى بوینه، تهئسیر گرتنه و تهئسیریش نانه و تا ئمڕوویش وه زنێ مهننه. وه تایبهت زووان پارتى(فارسى: پههلهوى ئهشکانى)، ک وه ڕاى زووانناسهیل وهل زووان مادا له ڕزار زووانهیل باکوور خوهرههڵات، له بنهماڵهى زووان ئیرانى جى گرن؛ فرهتر له زووانهیل ترهک وه زووان مادى تهئسیر نانه و ئمڕوو شوون پاى ئهى تهئسیرهیله له زاراوهى ئایینى زووان کورد، کهفیده وهر چهو و دوینیهێد.
هاوزهمان وهل ڕمیان و لهناوچێن ئیمپراتۆرى ساسانى و بڵاوهو بوین ئیسلام له کوردسان، وسانیگ نوو ئهرا زووان کوردى وه دى هات - لهجاى ترهک باسى کهیم- تهنیا کێشه ها لهیره ئیمه له زووان مادى له دویاییهیل دهورهى ساسانى بهڵگهى نویسیاى له دهس نهیریم تا وه مویشکافیهو له باوهتى ڕاى و باوهڕ خوهمان باریمه زووان. وهلى ئهى باوهته نیهوده سهبهب وه ک نهتویهنیم بویشیمن: ئهى زووانه له ئهو زهمانه زووان مادى بویه. وه نسبهى زووان ئهو سهردهمه ک وه پێ نویسیایه و وهتنه، له دهوران دهسڵاتدارى ئیمپراتۆرى، له درێژى 1300 ساڵ دهس نهخواردگهو وه دهژ مهنیهسهى. وه ئهى نسبهیشه ک زووان پارسى پێشکهفتیه و وه زووان دهرى/ پارسیک هاتیهسه جاى و ئامادهبوین و تهواناى یه گرتیه ک زووان پارسى ئینگه له لى جیاوهو بووت؛ وه ئهى نهتیجه ڕهسین زوییه تویهنیم بویشیم : زووان مادى ههم پێشکهفتیه و ئهى ئاڵشت بوین و گۆێریانه، دهس بردیهسه ناوى، زووان کوردى له لى کهفتیهسهو دهیشت.
هیمان نیمهى یهکم سهدهى 7 زایینى ئهو سهر نهچوید، ئایین ئیسلام و لهشکر موسهڵمان وه قهڵمڕهو ساسانى ڕهقنه کرد و پێشت چهن ساڵ باعیس ڕماننى بوى. بڵاوهو بوین ئیسلام له بهشێگ لهى ئیمپراتۆریه له ههر سویک و وهریگهو بنووڕیمه پێ، دهوران تازهى له ژیان مادى و مهعنهوى ئهرا مهردم وهل خوهیا هاورد. تهواناى سیاسى وهرین ک وه چوارچێوهى جهبرى و جیاوهو بوین و نفاق بیناى نریاوید، جى خوهى دایه گهورا زوورێگ ک له سهر بنهماى(وأمرهم شورى بینهم) دامهزریا و دروس بوى، دى دین زهردهشت، ک مۆغهیل ئهرا بهڕهژوهندى خوهیان و خاوهنهیل زوور چهفتیهو کردوین، باوش خوهى واز کرد ئهرا دین تازهى. ئهى دین تازه دڵبهرى بوى ک عهرهب بهدوو و پادشایى قسیسانى ناگان له وهرایهوهر یهک. له نووڕسن زووانیشهو ئاڤێستا، ئهوهیشه ئاڤێستاى ک وهر له 13 سهده بویه، تهئسیر قویلى له بان مهردم و زووانیان داشتیه، خوهى کیشایهودویا و ئهى ئهرک یا واجبه ئهرا قورئان و زووان قورئانى وه جى هیشت.
دین ئیسلام بڕیگ ئهرک و فهرزهیل وهل خوهیا دێرێد، موسهڵمانهیل بایهسه ئهوانه هه چوین زهروورهت دینى وه جاى بارن. ئهى ئهرکه له دین وهرین(زهردهشت) نهویه و لهى باوهتهو، مهردم بایهته ناوهیل ئهى جووره فرهزهیلى، له زووانى نوو بگرتان. ههر ئهو جوورهگ دوینیم ک گرتنه و ئینگهیش وه کارى تیهرن.
زووان دینى نوو دهنگهیلى وهل خوهیا هاورد ک له زووانهیل ئیران نهدوینیانه، له یه گومانى نیه ک کوردى یا فارسى هاودهوران وهل دهورهى ئیسلامیا بویه. تا ماوهى له وه زووان هاوردن و وهتن بڕیگ له دهنگهیل، هه چوین عهرهبهیل، نهتویهنسنه بارنانه زووان. فارسهیل و فرهى له نهتهوهیل موسهڵمان ترهک، هیمانیش ههم نیهتویهنن چوین عهرهبهیل ئهى دهنگهیله بچڕن یان بارنانه زووان. وهلى بڕیگ له شێوهزاراوهیل زووان کوردى، بێجگه دهنگ/ چ :dh/ ئهى دویاى دهنگهیل وه خاسى تیهرنانه زووان. وه جووریگ ئهى دهنگهیله وه دهنگهیلى له دهنگ ئهو زاراوه گووڕانه. ئاڵشتکردن و گووڕانن هه وهیه تهمام نیهود، بهڵکوو بڕ ترهکیش لهى دهنگهیله ک هان وهل پیت و یا حهرف بڕیگ له واژهیل چوین(ک/K) یا (گ/G) کوردى وه پیت /ق:q/ عهرهبى و دهنگ زووانى ئهى دین تازه هاوردیهسه کوردسان و جى وه جى بوینهو جى گرتنه. کوڵ و کوڵوڕ یهگ: بلاوهو بوین ئیسلام له بهشێگ له قهڵمڕهویى ساسانى، دهفتهر دهوران پێشکهفتن زووانهیل ئیران لویلیداو و تا یهک دو سهدهیش پێشت هاتن ئیسلام، زووان عهرهبى، زووان وه کارهاوردن و قسیه و دهنگ ئایین نوو بوى. وه جیاڵى زووان پههلهوى، عهرهبى وه زووان ڕهسمى، دینى و وهتن کاروهدهسهیل و حاکمهیل سیاسى ئهڵگهردیا. وهلى دویاى یهیشه دهوران تازهى ئهرا له نوو جیقدان و گوڕ گرتن ئهى زووانهیله(ئارى)، دهس وه پێ کرد.
گومان له یه نیه ک زووانهیل مهڵوهن بهشهیل سهرزهمینه نووموسهڵمانه له رهونهق خوهیان نهکهفتن؟. ئهرا یهگ زووان دیالۆگ مهردم بوى، گوڕ گرتن و کامیل بوین خوهى له ههڵومهرج تازهى ک هاتویگهو نواى، له سهرا خوهى داگرت. له ورایوهر یهگ وسان و تویلهو بوین، زووانهیل ئیرانى تا دویاى دهورهى ساسانى و سهرهتاى ئاشکارا بوین ئیسلام. وهتنهیلى، له ناو خوهى و له ههڵومهرجیگ تازه و دهورهیگیش نوو، وه جوورواجوورى ئهى زووانهیله له خوهرههڵات ئیران بویه مهمهر یهگ زووان تازهى(فارسى نوو) پهیا بووت، ده خوهرئاوایش (کوردى) بایگه دى. ههر کامیان شمارهى زاراوه و بن زاراواه دێرن. دویاى بڵاوهو بوین ئیسلام، فارسى نوو، زاراوهى بوى ک له بنهماى ڕیشهیل فره کوێنهى خوهى وهل زاراوهیل ترهکا ئامیخته بوى و ئهى ئامیختهبوینه ههتا وهر له دهوران ساسانییهیل دهس وه پێ کردویگ. فارس له کورد ئهرا زینگهو بوین زووان خوهیان سوود وهرگرتن. ئمجا کهفتنه جموجویل و دهس کردن وه نویسان کتاو. دیاره ک کتاو شاهنامهى أبو منصورى - که خوهى له ناو چێیه و تهنیا پهیشرووێگ له لى ها له وهر دهس – ئهگهر تهنیا کتاو نهود، کوێنهترین کتاوه، وه زووان فارسى نویسیاس(346 کووچى- 927 زایینى) و له نابوودى و لهناوچیێن له ئهمانویه. کوێنهترین بهڵگه یا سهنهد دهسنویس کوردى دهورهى نوو چوارینه یا دو بهیتییهیل بابا تاهیر عوریانه، ک سهرهتاى سهدهى یانزهى زایینى له ههمهدان ئینگه – هگمهتانه، پایتهخت ماد - وه زاراوهى باشوورى، وهتیایه. ئهى چوارینهیله – بێ وهگ ئامانج یا ههدهفى ئهرا نزیکهو کردن زووانیان وه فارسى گرتویگه وهر- تا ڕادهى ئاڵشتیان کریاس. وه سهر یهوهو، له یهگ بابا تاهیر چوارینهیل خوهى وه شێوهى فۆڵکلورى- له ئهو دهور وه ناونیشان فههلهوى(پههلهوى، فههلهویات یا پههلهویات) ناسیاس - وهتیهسان، هویچ جى گومانیگ نیه.
ئهرا فێشتر ناسین فههلهوى تویهنیم وهتنهیل دوکتۆر موعین چوین بهڵگه و سهنهد پێشت وه پێیان بووهسیم، ک ئویشى: پههلهوى،"فههلهوى مهر": 3000 گورانى وهتیایه وه یهکى له زووانهیل وڵات ئیران(جیا له زووان وهتن و ڕهسمى) وه یهى وهزن له وهزنهیل عهرووزى یا وهزنى بڕگهسازى وهتیایه و بهشێگ له وانه له قاڵب دو بهیتیێن. پههلهوى یا پههلهویات وه وهزنى تایبهت و چوین گورانى خوهنیهید و جاریگیش وه پههلهوى و بازى جاریش ئهورامه، ئهورامهن و ئهورامهنانیان وهتیه. ئهورامهن(ئهورامهنان) وهزنى کوێنهس له مۆسیقا و هه چوین بهحر ههزج موسهددهسه ک لهجێى وه پێ فههلهویات وهتنه. شایهد ئهرا گرتن ئهى باوهته ک، ئۆرمهنان، هه ئهو جوورهى فارسى(ههورامهنان) کوردیه و وهل واژهى(ههورامان) یهکێگه، زامهت فرهى نیهتواید. ههورامهنان - ههورامانا = هور = ئامان(هاتنه) = ئان - وهخت ئهڵاتن خوهره. وهردهوام کهن و ئویشن: (بهیانیان) بامدادان(شهوهکیان)، (ئیواران) وهخت نیمهڕووهودویا. ههم زانیم وهخت شهوهکى یا نیمهڕووژ، یهکى له پهنج وهختى بویه ک زهردهشت ئهرا نهزر و نماز، ناسهى ک ئایین و ڕهسم تایبهتى ئهرا خوهى دێرێد و بهشێگ له وه - ک چهن جار دوپاتهو بووت له ژێر تیهریمهى.
نمو هوره خشه ایته اورود اسپایى! یانى نماز ئهرا خوهر ک تێژه و تهک درهوشێ!
بێگومان ئهى نهمازه هه چوین تهمامى راز و نیازهیل دین زهردهشتى وهل موسیقاى تایبهت ئویشیهێد و وه دهنگ بهرزیش خوهنیهى. چمانى مهردم (نوێژهر) یا (نماز ههورامان) وه پێ وهتنه. دیاره ک دویاى بلاوهو بوین ئیسلام نهزر و نیاز له رهونهق کهفتیه. وهلى نهوا(ههوا) و ئاواز و گورانى - له ناو مهردم هیمان مهنیه - کهم کهم وه نهواى(گورانى) ئهڵگهردیاس و وه پێیان ئویشن فههلهویات ئمانان. له ڕاى م (هوره) ک ئینگه یهکى له نهوایل و میلۆدیهیل ئاواز کوردیه؛ هه ئهو (ههورامانان)ه بهشێگ له ناو خوهى گیردایه و ناوى چوین(ئهڵاوهیسى) هه وهى جووره ئاڵشت نهویه. له زاراوهیل ترهک زووان کوردى نوو تا سهدهیل 17 و 18 سهنهد و بهڵگهى نویسیاى وه جى نهمنیه و ههر چ ههس، فۆڵکلۆره. بێجگه له یهگ گوزهیشت زهمان، وهتن دهم وه دهم ئاڵشت و ئووڵشتى له ناویان دروس کردیه و ڕهنگ بنمایهى خوهیان له لێیان سڕیاسهو، ک ئینگه ڕهنگ زووانى دیارى وه خوهیان گرتنه. له بنمایهیل دروسکهر فۆڵکلۆر ئهوهگ ئاڵشت نیهود، جهوههریه و تا وهختى ک نویسیهید، شکڵ و ڕیختى وه گیشتى دهس ئاڵشت خوهید و وه ڕاسیش ههر لهى بووتهسه ک زووان کوردى له زاراوهیل و وهتنهیل ترهک خوهى له سهدهى سهرهتایى ئیسلام، چێشتى ئهو دهسمان نیهید. بارووهزع ئینگهى زووان کوردى، له ئهنجام بڕیگ هووکارهیل و فاکتهر سیاسى و جهمگایى و دینییه. وه ڕاى م ئاخرین فاکتهر(دین) له گێشتیان کاریگهریى فره تر بویه؟. ئهرا یهگ دویاى بڵاوهو بوین ئیسلام له کوردسان، کورد وه حهدى وه دین و ئایین نوو عهلاقه نیشان دا، ک زانایل کورد، تهمام تواناى خوهیان ئهرا فامین و یاى گرتن و گوڕ داین وه ئایین ئیسلام وه کاربردن و دهس له ههموو چێشت شوورتن. دیاره ک ئهى کاره مهبهس و ئهنگیزهى فره وه قووهتى تواید؛ شییهو کردن و لهیهکادانى، ئهرک یا واجب زانایل علم یا زانین تاریخه. وهتیم ک دوبهیتییهیل بابا تاهیر، کوێَنهترین بهڵگه و سهنهد نویسیاى کوردى وه دهس هاتى، هساو بووت. وهلى وه ڕاسى ئهى جووره بهڵگهیلى ئهرا نهمهنیهسان و له ناو چێینه؟
ژینۆساید و گام دویم کورد
شۆڕش شاواز: ژینۆساید واژهیگه وه ماناى کوشتار و قهڵقام ئایهمهیل وه دهس دژمنهیل ئینسانیهت وه ڕهوێشت دهسه جهمى و ... ، ئهى واژه له بهند شهشهم قانوون دادگاى نۆرۆنبرگ لهیوا ماناى کریاس و تاریفێ کردنه:(ژینۆساید له ههقیقهتێ ژێرپا کردن هقووق دهسهجهمى و کوشتن ئایهمهیله ئهرا بێ بهش کردن و ئینکاریان له ههق ژیان؛ ژینۆساید وه ماناى بویچگهو کردن و سووکهو کردن کهرامهت تهمامى ئینسانیهتیشه. ئهى کردار گهنه، فهرههنگ و شارسانى جهمگاى بهشهرى نهیده ژێر پا و بکهرهیلیشى له وهرایوهر ئینسان و ئینسانیهت وسن).
وه ئهى بهند قانوونییه، کوشتن دهسهجهمى قهیهخه کریا و ههر کهسێگ بووده ئهسپاو و مهمهر ئهنجام ئهى کاره وه تاوانبار ناسیهید و بایهت له دادگاى ناودهوڵهتى، دادگایى بکریهید؛ له تاریخ 9/12/1948 له ڕیگخریاى نهتهوهیل یهکگرتى چوین قانوونێگ قهبوول کریا، دویایشى چوین بنیاتهیل سهرهکى مهحکووم کردن و تاوانبار زانسن ژینۆساید چوین کردارێگ دژ وه ئینسان له قهڵهم دریا و هاوریاگه هساو.
دادگاى ناودهوڵهتى له تاریخ:28/5/1951 له جاڕنامهێگا لهیوا هارود و وهت: ئامانج وه ڕهسمى ناسین ئهى پهیماننامهسه و وه دادگا کیشان وهرپرسهیل تاوانباره و وه جهزا دانیان له چوارچێوهێگ قانوونهیل ناودهوڵهتى. له سهر ئهى خاڵیشه پا دریهیده گهز، ک ههر ڕهفتارێگ بووده مهمهر ژێرپا کردن قهوڵ و قهرارهیل ناودهوڵهتى دهوڵهتهیل و دهسڵاتیان، چوین کارێگ دژ وه بهشهر هساوهو ئهو دهوڵهت و دهسڵاتیشیه له وهرایوهر تهمامى جیهان، بهرپرسه و بایهته جوواو بهیدهو. ئینگه وهى کوڵه تاریخهگ له سهر ژینۆساید وهتیمن، یه خاس دیاره ک کورد(باشوور) هه له وهخت دروس بوین دهوڵهت عیراق کهفته وهر ڕهپووڵ ئهى کارهسات تیهڵهگ ناوى ژینۆَسایده!. دویاى ئهى ههمگه ئینکارهگ وه سهرى هاوردن و بویه قوروانى زووردارهیل دونیا و سهرمایه و بهرهژوهندى دهوڵهتهیل مهڵههم ئهرا(دهسڵاتدارهیل) ئهى کوشتن و بڕین و له ناو بردنه کورد بوى. ئهى قانوونه نه ئهرا کورد نریاویگ و نه ئهراى هساو کریا و نه چمانى بهشێگ له دونیا ئایهمهیل بوى، کورد بوى و ژان کیشان و بێ دهنگى تهمامى جهمگاى جیهانى و تاسانن ئهو بان هاتن دهنگ ئهى ئایهمهیله وه ناو کورد!. وه ههر هاڵ دویاى ئهى ههمگه بى بهختى و نامهى و نههاته، له چهن ڕووژ گوزهیشته، کورد تویهنس پهڕهى نوو ئهرا خوهى بهیدهو ئهى پهڕهى نوو وه ڕهسمى ناسین ژینۆساید کورد بوى، له لاى دادگاى تهمیز دهوڵهت فیدرال عیراق!. ئینگه یهگ بایهته بزانیمن یه خوهى دهسکهفت گهوارێگهو، ک مللهت کورد وه خوین و ئاوارهگى و ... خوهى هاوردیهسهى دهس. له لاى تریشهو بایهته ئهرا یه ههوڵ بریهیدو کار بکریهید، ئهى بهڵگه بچووده قوناخ ترهک و له نهتهوهى یهکگرتیش ئهى تاوانه ک له ههق مللهت کورد کریاس، چوین (هۆلۆکۆست) مللهت کورد بناسیهید. ئمجا بایمه سهر یهگ کهمى له ژینۆساید بویشمین و بزانیم وهل دروس بوین دهوڵهت عیراقا له ساڵ 1921 تا له ناو چێن ڕژیم بهعس ههر وهردهوامویه. له ئهنجام ئهى لافاوهگ کورد کهفتیسه وهرێ ههر جووره ژینۆساید قهومى، فهرههنگى، نهسل کوشى، ... یانهگ وهتیم تهمامى وهل یهکا وه سهر کورد هاوریاس و خاسیش وه ڕیهو بریاس. تهمامى دهوڵهتهیلیش له وهرایوهرى دهنگ خوهیان نهکردنه، خوو مهمهرهگهیش خاس دیاره ک چهس!؟ ئینگهگ کورد تویهنس وه بهڵگهو سهنهدهو ئهى تاوان گهورا ک وه درێژى تاریخ دامهزریان عیراق و دان و سهنن سیاسى دهوڵهت عیراق وهل دهوڵهتهیل ترهکاس، له ژێر ئهو ههمگه پهردهیل تیهریکه درارێگهى و بێگوناهى و دهنگ مهزڵوومیهت کورد بڕهسنێگهى دونیا. گام دویاى یهیشه، یهسه ک ئهگهر ههم نهتوان زووردارهیل بکهنهمانه قوروان بهرهژوهندهیل خوهیان، وهل دروس کردن لۆبى گهوارایگا له تهمامى باوهتهیل هه له سیاسى تا فهرههنگى و ... ئهى ههقه نهیلیهید له ناو بچوود و جوواى ئهرا ئازار و مهینهتهیل مللهت پهژاره کیشمان بگریهید تا له ئاینده نهوهیل کورد داشتویم و کوردسان ههر بمینێگ.
ئۆتۆبیۆگرافى
شۆڕش شاواز: یهکم توام له سهر ئهى چوین وهتنێگ ک له خوار له زنهیاى دکتۆر شهریعهتى وه کوردى ئهڵگهردانمهسهى کهمێگ باس بکهم. ئهى وهتنه چوین شعره له باوهت خوهى ناسینهو بارێ فهلسهفى گهوراێگ ها له ناو کهلیمهیلى و ههر خهتێگێ مختاجه وه هویر کردنهوى قویلێ وه مهبهس له ئتۆبیۆگرافیش ک ئهى مامۆستاى گهورا هاوردگه، ناسینه و چوین حهز کردنهو چوین وهختێگ غرور(لویت بهرزى) ئایهم گرێد، له ههر باوهتێگهو چوى دارێگ ک بهر گرێد سهر بچهمنێگ و ئهى سهر چهماننه مومکن نیه جز له ریگهى زانین، وه خود زانین ئایهم وهرهو "حهقیقهت" بهێگ و، رێ ژیانێ وه کارێگ ک بڕهسیده حهقیقهت تهنیا له رێ زانینه وه ڕێ ڕهسین وه پێ نیشان ئایهم دهید. وه نهزهر م مهبهس دوکتۆر له عهشق و قهشهنگى له ههواى فیزیکى و تهن وهرهو حاڵ و ههواێگ میتافیزیکى و گیانى و ئاسمانى(مهلهکووتى) ئهرا ناسینه و خاس ژیان کردنه. ئینگهیش وهتنهگهى:
ئۆتۆبیۆگرافى
له باخ "بێ بهرگى" هاتمه دى,
و له سهروهت "فهقیرى" سامان دارهو بویم،
و له ههواى "حهز کردن و دووسداشتن"، دهم دام،
و له باڵاى "غرور"هو، قامهت کیشام،
و له "زانین"، خواردن دانه پیم،
و له "شعر" شهراو نووشاننه پیم،
و له "مهر" نهوازشم کردن،
و "حهقیقهت" بویه دینم و ڕێ چێنم،
و "خهیر" بویه ژیانم و کارمهنینم،
و "قهشهنگى" بویه عهشقم و دهسپێچگ ژیان کردنم
هووره یهکم یادگار ئایهم
عهلیرزا خانى/ ئهڵهوگهردانن له فارسى وه کوردى شۆرش شاواز:
"پاوهچ" دهسهواژهیگه له هووره، ئاواز بى وینهیگه و، یهکم یادگارى بهشهره
ئایهمهیل له دریژى تاریخ ئهرا یهگ ژیانیان زێنگ و سهونزهو بمێنیهد دهس دانه له کارهیلى، یا چێشتهیل تازهى وه دهس هاوردنه، ک ئهرا ئیمه ئهڵاجهوى وهلا هاوردگه!. ئاواز، موسیقا، یهکهم دهنگهیل بهشهر سهرهتایى بویه، ئهرا کهشف کردن لهزهتهیل خاس ژیان ئایهم. له سهرجهم وانه دهنگهیل و ئاوازهیل یهکهم ک کهم تا فره وه ئههوورامهزدا بهسنان و گریهیان دهن و زانن "هووره"س. وه رووشنى ئهرا ئیمه دیار نیه ک جیگهى ڕاسى ئهى ئاواز بێ وینه له کوو بویه. وهلى بێ شهک تویهنید بویشید کهسهیلى ک له ئهى ئاوازه وهرگرى کردن و نهیشتنه له ناو بچوود کورد بوینه و له گێشتى فره ترهک کهڵهوور. بێ گومان له ریخت و فۆرم ئمڕوویى هووره، تویهنیم وه ناو دڵ تاریخ سهفهر بکهیم و جیا له جهرکیشانهیل بێ زانین ک هووره وه وهرجله ئۆڕمهزد بهنهى و بهسنهى. دهنگ و ئاواز بێ ساز و وهسیلهى موسیقاى هووره پهیوهندى وه کویه و جهنگڵ و ژیان سادهى ئهشایر کورد و کهڵهورَ دیرى، یهیشه م برده سهر ئهى باوهره ک لهیوا بهروارد بگرم ئهى ئاوازه هن وهرجله ئههوورامهزدا بویه و له زهمان ئههوورامهزدا ئهى دهنگ و ئاوازه نزیک کردنى تازه و ئایینى وه خوهى گرێد و ئهرا "ئۆڕمهزد" ئاوازێگ وه ناو "ئههووره" ژهنیاس. له ئهنجام ههوڵ و تاقیب کردن ئهرا ناسین ئهى ئاوازه سهرتایى بهشهره، وه یه رهسیم ک تا ئهى ئاواز و دهنگه وهل ئاواز و دهنگهیل سونهتى و کۆینهى قرمز(هویل) پووسهیل نیشته جى له کانادا و ئاوازهیل سونهتى و سهرتایى ئهفریقیاى باشوور(جنوب) بهراورد بگرم و ئهنجامهیلى له ئهى بهراورد گرتن و نووڕسنمه وه قووهتهو کرد تا باوهڕ بکهم ک ئهى ئاواز و دهنگه بهشێگ له ئاوازهیل یهکم بهشهر بویه.
له ناو هووره بهراورد بگرن لهیوا هاتیه: "هههه هاها هههههاها"
HA HE HE HA
ئمجا قرمز پووسهیل نیشتهجى کانادایش لهیوا ئویشن:"هوهو هوهو هوهو" HO HO HO
ئافریقیایهیلیش لهیوا ئویشن: "ها هه ها هه هاهه"HA HE HA HE HA
ک یانه یهکى له مهقامهیل هوورهى ئمڕووه له ناوچهى کهڵهوڕنیشین کوردسان ئیرانه و بهش یهکم هووره له ئهى مهقامه جاى خاس خوهى دێرێد. ئهى باوهڕه فێشتر وه قووهتهو بووت ک ئهى ئاوازه بهشێگ له سهرتاییترین دهنگهیل بهشهر بویه، وه بهراورد بڕێگ کهسهیل ک هووره هن زهمان ئههوورامهزداس و لهیوا زاننهى نه یهگ هویچ قیمهتى نهیرێد بهڵکوو وه نهوبهى خوهى فره موهیم و گرنگه و بایهد وه قهد خوهى ئهراى ئهرزش و قیمهت بیریهیده پێ، وهلى باوهڕ م یهسه ک ئهى ئاواز کۆینه فره گهوراتر و قهدیمى ترهکه و له دهنگهیل یهکم بهشهر بویه و دیاریێگ له بهشهر یهکم بویه. بایهته بویشیمن ک ئهى جووره ئایینێگ ،هووره له زهمان ئههوورامهزدا نووڕسن و لهیهکهودان فرهى تواید، وهى مانا ک، له زهمان ئههوورامهزدا، بویهسه زووانیگ ئهرا پهخشهوکردن ئایین و له ئهو دهورهوه تا رووژ ئمڕوو وهره وهره گۆڕیاس. یهکى لهو چشتهیله ک توینیم وه پى ئهشاره بکهیم دهس نان بان گووشه ک کارێگ ئایینیه و ههتا خوهنرهیل کتاو موقهدس (قورئان)یش وهختێگ توان ئهى کتاو ئاسمانیه و ئایینیه بخوهنن دهس نهنه بان گووش و ئیهگ بڕى کهس باوهر وه یه دێرن ک هووره له بهش یهکم ئههوورا گیریاس، یه خوهى جى سوپاس دێرێد، وهلى ئهگهر بتویهنى بهراورد بگرى ک هووره بهشێگ له یهکم ئاوازهیل بهشهر بویه، ئهو وهخته تویهنیم له ئهو ئاواز و دهنگه، ئاوازهیل یهکم بهشهر چوین ئ ئ ئائا ئ ئ ئا ئا ، هوو هوو هاها هو هو هاها، یه رهسنێگ ک
HU HU HA HA HU HU HA HA aa AA aa AA وهلى یهگ ئهى ئاوازه له زهمان ئههوورامهزدا جوور سهرتایى خوهى وڵ کردگهو رێک و پێک ترهک بویه و کهم تا فره وهل ناوماناى جوورواجوورا تێکهڵ بویه، هویچ جى شهک و گومان ئهرامان وه جى نهیشتیه. لهى پهى نویسانه توام یهکى له تایبهتمهندیهیل هووره لێکۆڵین له سهرى بکهم ک وهى تازه ئهرام ئاشکار بویه ک تا ئینگهیش له ئهى باوهته له هویچ جێیگ ئهى جووره باوهتى نهدیمه و نهخوهنسمه.
"پاوهچ" ئیستلاحێگه له هووره ک هوورهکهر یا هوورهچڕ وهخت خوهنین بهیتهیل هجایى و فۆلکلۆر له وهزن ریتمیک بهیت چوودهو دهیشت و دهسهواژه، ئیستلاح، جوملهى یا ههتا نیم بهیتى هاوسان تیهرێد ک وه یه ئویشن (پاوهچ). ئهى ئیستلاحه له ناو کارهیل ڕهنگاى ڕهنگ هووره له هوورهکهریل وهناودهنگ کهڵهوڕ دیاره و له بانێ تاقیب کردمه و نموونهیل "پاوهچ" له ناو هوورهى هوورهکهریل کهڵهوڕ چوین زنهیاى عهلى نهزهر مهنووچهرى، زنهیاى یاسم یاسمى، زنهیاى ئبراهیم حوسهینى و سهید قۆلى کشاوهرز ئهڵوژانمه ک جى هویردهوبوینه. ئیسه ئهرا ئهى تایبهتمهندیهیله هووره شماریمن و چوین هووره وه دى هاتیه له ئاینده له لێکۆلینێگ ک له سهر ئهنجام دریاس، نریهده وهر چهو ئهوانهگ وه هووره ئهلاقه نیشان دهن. ئیستلاح و تایبهتمهندیهیلى هووره چێشتهیلیگن ههم خوهننیه و ههم ژنهفتهنى ک له مهقاڵاتى له ئاینده پێشکهش وه خوهنهرهیل خۆشهویست کریهد. ئیسه نموونهیهلى له "پاوهچ" له هووره هونهرمهندهیل هوورهچڕ له ژیِر تیهریم.
1) وهر جه مردنم (له باوهن ویڵاگهم) وهسییهت کهم وه خیش
دهس دووس بگرن گونا نهکهى ڕیش
2) بمارکت بوو (کوره نابهڵهى ماڵهگهى کهڵ هویل بویمه) ئهى فرم تازه
خاس وه لیت کهفى قهد وهى ئهنازه
3) قاو کهفتهو قهیتویل(دى وهى بکهن منیش مردمه) زڵه له باخان
ماڵ ئهى بیوه( شوى مردگه) بویه چراخان
4) بنووڕ وهى قاقهز (نابهڵهى ماڵاگهى شکار چهوهو بویمه) دووس دویرهوه
بزان چهو نهوهساس وه دڵگیره وه
5) سێ تیر داسه لیم (وه تڵاقه و ویڵ خویناگهم ) هه رسى پهیهڵپهى
شوان وه گهرهکه و گڕ پیهو نیهکهى
نموونهیلێگ "پاوه چ" له هوورهى عهبدڵ عهزیز حهیدهرى له ناو کهوانه هاتیه
1) وه کهڵ هویل بویشن (هویل و کهڵاگهم) نهوسیهید و باى
چهترهگهى بخهى بخهفم له ساى
2) وه تیر مهکوشهم ( خوینى کول کهسمى ) زامم دیاره
مهردم ئویشن پیم یه گونا کاره
3) کهڵ هویل چهوهگهم (عهزیزى توور نهکهى) چهوهڕى ڕاته
زووانم له زکر، دهس وه دوواته
4) دهم چوى گوللهى تووپ ( وه چز چهوم کوشتى براگهم) گونا زهر وهرهق
پیشانى له تهرز ئاسارهى شهفهق
ئهى بهیته ک زنهیاى عهبدڵ عهزیز حهیدهرى له ناو هوورهى خوهى وهتیهسهى له شاعرهیل زانا و پاک نژاد کورد شاکهو خان مهسویر کهڵهووره.
5)من و کهڵ چهو ( وه خهلوهتیه و بهو م بوینى) دووس وه ئشاره
زنهى وڵ کردمه هام له پهژاره
نموونهیل "پاوهچ" له هوورهى زنه یاى یاسم یاسمى له ناو کهوانه هاتیه
1) تیرێ داگهس لیم له لاى راسهوه
گت نیهکهى خوینم (دویرى دڵسووزى) وه کراسهوه
2) ئهبروان خهدهنگ (وه پشت دهس شینکهرهگهم) زهنهنده و کارى
چهتر هویل لهبان گوناى گوڵنارى
3) ئهر بسهلمَانى (کافرهگه تن عهلى) بهیه رهزایهت
وهختهن یاسمى (مهردمهگه) بکهى شکایهت
4) ئاغهى یاسمى (کافرهگه) خهیلى دڵگیره
رهزایهت بیه (وهى دویهتڵه) تن ههرچێگ شیره
5) نازار عهزیز عهزیزتر له گیان
کهى بیاتامهد (گڵارهگهم) له مڵک ئهیوان
نموونهیل ترهک "پاوهچ" له هوورهى زنهى یاى ئبراهیم حوسهینى له ناو کهوانه هاوردیمه.
1) مانشت چڕیهو ( له دهسێ وهى بکهم) کویهى قڵاڕهنگ
کهڵم بار کردیگه دڵم هاته تهنگ
2) ههم تهنگه زۆڵفهگهد (له ههن من کافراگه) بخه له بانم
بیلا وه راحهت (ئاخ باوگه) دهر بچوو گیانم
3) له دڵهگهم بپرس(عهزیزى خانم) بزان خهتام چوهس
له ژێرتهنگ مانشت دڵ کهفته ههوهس
4) خاڵووزاى عهزیز (مردمه و شین مهخوهنمه) لهلام کردگه بار
قوڵهَى لیوم تیهى جوور ئهور وههار
5) بهوره و سهرینهگهم (مز ماڵ دهوارهگهم) دهم وه موورهوه
بسپهرهم وه خاک زوى بچوورهوه
نموونهیل "پاوهچ: له هوورهى سهیدقۆلى هانه ناو کهوانه
1) ئمڕوو قووڵهم (شکار شێوهگه) جهلا داوى له خوهى
دڵم خس ئهو بان سهر ئهلمَاس نهى
2) یه دووس کییه (پهشیوم) شانهى شانهیه
له کى تووریایگه، مهى بههانهیه
3) شهوان مهخهفم ڕووحم له لایه
ڕووحم نگابان(عهزیزى توور نهکهى) کیشکچى جایه
4) ههر ملیهێ بهزره (شێوهى کهڵ دێرێ) من نهم وه پێوه
چهوهڕیم قووڵهم کهى باى وه ریوه
5) ئهگهر کوشیدهم(کهڵ هویل شکار چهو) بپرس خهتام چوهس
له چوهم تووریایده شووخ ئهبڕوو مهس